پایان نامه
تحول کار در شرکت‌های فناوری چین در عصر انحصار پلتفرم‌های اینترنتی: تحلیلی بر فرهنگ کار، استثمار نیروی انسانی و فرایند خلق ارزش

این پایان‌نامه به بررسی فرایند کار در شرکت‌های بزرگ فناوری چین و نقش آن در خلق ارزش اقتصادی در دوران سلطه پلتفرم‌های اینترنتی می‌پردازد. پژوهش با تمرکز بر دوره موسوم به «زمستان اینترنت» چین (۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲)، تلاش می‌کند نشان دهد که برخلاف تصور رایج از شرکت‌های فناوری به‌عنوان محیط‌هایی سرشار از نوآوری، کارآفرینی و بهره‌وری، بخش قابل توجهی از فعالیت‌های روزمره کارکنان با ناکارآمدی، رقابت‌های بی‌حاصل و فعالیت‌های کم‌ثمر همراه است. نویسنده با تکیه بر نظریه ارزش مبتنی بر کار (Labor Theory of Value)، رابطه میان نیروی کار، سرمایه و سازوکار خلق ارزش در شرکت‌های فناوری را تحلیل کرده و نشان می‌دهد که ساختارهای مدیریتی و انحصار پلتفرم‌ها چگونه بر کیفیت کار و تجربه کارکنان تأثیر می‌گذارند.

روش تحقیق بر پایه تحلیل کیفی، مطالعات مردم‌نگارانه غیررسمی، بررسی گزارش‌های خبری و به‌ویژه تحلیل ده‌ها نوشته منتشرشده توسط کارکنان شرکت‌های فناوری در شبکه‌های اجتماعی چین مانند ژیهو (Zhihu)، مای‌مای (Maimai)، ویبو (Weibo)، شیائوهونگشو (Xiaohongshu یا Little Red Book) و بیلی‌بیلی (Bilibili) است. این داده‌ها امکان بررسی تجربه واقعی برنامه‌نویسان، مدیران محصول و طراحان را از درون محیط‌های کاری فراهم کرده و تصویری دقیق از نگرانی‌ها، نارضایتی‌ها و شیوه‌های سازگاری آنان با شرایط کاری ارائه می‌دهد.

در این پژوهش، سه مفهوم کلیدی یعنی «۹۹۶ (996)» به معنای کار از ساعت ۹ صبح تا ۹ شب در شش روز هفته، «مویو (Moyu)» به معنای وقت‌گذرانی و کم‌کاری آگاهانه در محیط کار، و «اینولوشن (Involution)» به معنای رقابت فرسایشی و بی‌نتیجه، به‌عنوان نمادهای فرهنگ کاری صنعت فناوری چین مورد بررسی قرار گرفته‌اند. نویسنده نشان می‌دهد که این مفاهیم تنها اصطلاحاتی رایج نیستند، بلکه بازتابی از تغییر نگرش کارکنان نسبت به کار، هویت شغلی و جایگاه آنان در ساختار اقتصادی محسوب می‌شوند.

یافته‌های پایان‌نامه بیانگر آن است که بسیاری از کارکنان فناوری، با وجود آگاهی از استثمار و فشارهای شغلی، همچنان در چرخه رقابت و اضافه‌کاری باقی می‌مانند. نظام‌های ارزیابی عملکرد، شاخص‌های کلیدی عملکرد (KPI)، رتبه‌بندی اجباری کارکنان و فرصت‌های محدود ارتقای شغلی، رقابت شدیدی میان افراد ایجاد کرده و مانع شکل‌گیری همبستگی میان آنان می‌شود. از سوی دیگر، ساعات طولانی حضور در محل کار الزاماً به معنای افزایش بهره‌وری نیست و بسیاری از کارکنان زمان قابل توجهی را صرف فعالیت‌هایی می‌کنند که ارزش اقتصادی اندکی تولید می‌کند. این وضعیت نشان می‌دهد که گسترش انحصار پلتفرم‌های اینترنتی و ساختارهای مدیریتی آن‌ها، به جای افزایش نوآوری، زمینه رشد فعالیت‌های غیرضروری و کاهش کارایی واقعی را فراهم کرده است.

در نهایت، پایان‌نامه نتیجه می‌گیرد که برای درک اقتصاد پلتفرم‌ها، توجه صرف به فناوری یا سودآوری کافی نیست، بلکه باید فرایند کار، تجربه کارکنان و شیوه خلق ارزش نیز مورد بررسی قرار گیرد. این پژوهش تصویری انتقادی از تحول صنعت فناوری چین ارائه داده و نشان می‌دهد که انحصار پلتفرم‌ها، فرهنگ کاری و روابط کار را به‌گونه‌ای تغییر داده است که فشارهای شغلی، رقابت فرسایشی و فعالیت‌های کم‌ثمر به بخش جدایی‌ناپذیر محیط‌های کاری فناوری تبدیل شده‌اند.

“`html

“`

این پایان‌نامه با عنوان اصلی «996، مویو و اینولوشن: کار فناوری در عصر انحصار پلتفرم‌ها» به بررسی ماهیت کار در شرکت‌های بزرگ فناوری چین و تغییرات عمیقی می‌پردازد که صنعت اینترنت این کشور طی سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲ تجربه کرده است. نویسنده تلاش می‌کند تصویری متفاوت از شرکت‌های فناوری مانند علی‌بابا، تنسنت، بایت‌دنس و سایر غول‌های اینترنتی ارائه دهد؛ تصویری که برخلاف تصور رایج از محیط‌های سرشار از نوآوری، خلاقیت و کارآفرینی، نشان می‌دهد بخش زیادی از فعالیت‌های روزمره کارکنان با فشارهای سازمانی، رقابت‌های بی‌ثمر، بروکراسی، اضافه‌کاری و فعالیت‌های کم‌ارزش همراه است. محور اصلی پژوهش این است که برای درک اقتصاد پلتفرم‌های اینترنتی، تنها بررسی فناوری، سرمایه یا سود شرکت‌ها کافی نیست، بلکه باید فرایند کار کارکنانی که این پلتفرم‌ها را طراحی و توسعه می‌دهند نیز مورد مطالعه قرار گیرد.

نویسنده در ابتدای پژوهش توضیح می‌دهد که بیشتر مطالعات پیشین درباره اقتصاد پلتفرم‌ها بر رانندگان تاکسی اینترنتی، پیک‌های تحویل کالا، فروشندگان آنلاین یا تولیدکنندگان محتوا متمرکز بوده‌اند؛ در حالی که مهندسان نرم‌افزار، مدیران محصول، طراحان رابط کاربری و سایر نیروهای متخصص که خود این پلتفرم‌ها را می‌سازند، کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. هدف این پایان‌نامه پر کردن همین خلأ پژوهشی است. نویسنده با استفاده از نظریه ارزش مبتنی بر کار (Labor Theory of Value) بررسی می‌کند که ارزش اقتصادی در شرکت‌های فناوری چگونه ایجاد می‌شود و چه رابطه‌ای میان نیروی کار، سرمایه و مدیریت وجود دارد.

روش تحقیق این پایان‌نامه عمدتاً کیفی است. نویسنده علاوه بر مشاهده میدانی و گفتگوهای غیررسمی با کارکنان شرکت‌های فناوری، نزدیک به یکصد نوشته منتشرشده توسط کارکنان در شبکه‌های اجتماعی چین را جمع‌آوری، دسته‌بندی و تحلیل کرده است. منابع اصلی شامل ژیهو (Zhihu)، مای‌مای (Maimai)، ویبو (Weibo)، شیائوهونگشو (Xiaohongshu یا Little Red Book) و بیلی‌بیلی (Bilibili) هستند. این نوشته‌ها معمولاً به صورت ناشناس منتشر شده‌اند و کارکنان در آن‌ها درباره ساعات کاری، نحوه مدیریت، فشارهای شغلی، تجربه‌های شخصی، اضافه‌کاری، رقابت‌های سازمانی و مشکلات محیط کار صحبت کرده‌اند. نویسنده معتقد است که این داده‌ها نسبت به مصاحبه‌های رسمی، تصویری واقعی‌تر از تجربه زیسته کارکنان ارائه می‌کنند.

در ادامه، پایان‌نامه سه مفهوم کلیدی را معرفی می‌کند که به نوعی فرهنگ کار در صنعت فناوری چین را شکل داده‌اند. نخست، مفهوم «۹۹۶ (996)» که به معنای کار کردن از ساعت ۹ صبح تا ۹ شب، شش روز در هفته است و به نماد اضافه‌کاری افراطی در شرکت‌های فناوری تبدیل شده است. دوم، مفهوم «مویو (Moyu)» که در لغت به معنای «ماهی گرفتن» است اما در فرهنگ کاری چین به معنای کم‌کاری، اتلاف زمان یا تظاهر به مشغول بودن در محیط کار استفاده می‌شود. سوم، مفهوم «اینولوشن (Involution)» که به رقابت شدید و فرسایشی اشاره دارد؛ رقابتی که در آن همه افراد تلاش بیشتری انجام می‌دهند اما در نهایت هیچ‌کس منفعت واقعی به دست نمی‌آورد و تنها فشار کاری افزایش می‌یابد.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های پایان‌نامه بررسی پدیده ۹۹۶ است. نویسنده توضیح می‌دهد که سال‌ها شرکت‌های بزرگ فناوری چین از کارکنان خود انتظار داشتند ساعات بسیار طولانی کار کنند. هرچند این الگو در ابتدا به عنوان نشانه‌ای از تلاش، موفقیت و رشد حرفه‌ای معرفی می‌شد، اما به تدریج کارکنان دریافتند که اضافه‌کاری‌های گسترده لزوماً به افزایش درآمد یا پیشرفت شغلی منجر نمی‌شود. بسیاری از کارکنان اظهار کرده‌اند که شرکت‌ها با پرداخت حقوق ثابت، عملاً ساعات بیشتری از نیروی کار خریداری می‌کنند و سود حاصل از این اضافه‌کاری‌ها عمدتاً نصیب مدیران و سهام‌داران می‌شود. همین مسئله باعث شکل‌گیری اعتراضات گسترده‌ای مانند جنبش 996.ICU شد که شعار آن این بود که ادامه این روند، کارکنان را راهی بخش مراقبت‌های ویژه بیمارستان خواهد کرد.

پژوهش سپس به بررسی نخستین تناقض مهم می‌پردازد؛ یعنی «آگاهی طبقاتی بدون همبستگی طبقاتی». نویسنده نشان می‌دهد که بسیاری از کارکنان شرکت‌های فناوری به خوبی از استثمار، نابرابری و فشارهای کاری آگاه هستند و حتی در نوشته‌های خود از مفاهیم مارکسیستی برای توصیف شرایطشان استفاده می‌کنند. با این حال، این آگاهی به شکل‌گیری اعتراضات سازمان‌یافته یا همبستگی میان کارکنان منجر نمی‌شود. دلیل اصلی این مسئله، ساختارهای مدیریتی شرکت‌ها است که رقابت شدید میان کارکنان را تشویق می‌کنند. سیستم‌هایی مانند شاخص‌های کلیدی عملکرد (KPI)، رتبه‌بندی اجباری کارکنان، ارزیابی‌های دوره‌ای و ارتقای محدود باعث می‌شود هر فرد همکار خود را رقیب ببیند نه متحد. در نتیجه، حتی افرادی که از وضعیت موجود ناراضی هستند، همچنان در همان سیستم باقی می‌مانند و برای حفظ شغل یا ارتقای جایگاه خود تلاش می‌کنند.

تناقض دوم که بخش مهمی از پایان‌نامه را تشکیل می‌دهد، به رابطه میان اضافه‌کاری و کم‌کاری اختصاص دارد. نویسنده نشان می‌دهد برخلاف تصور عمومی، بسیاری از کارکنانی که روزانه دوازده ساعت یا بیشتر در محل کار حضور دارند، بخش قابل توجهی از زمان خود را صرف فعالیت‌های غیرمولد می‌کنند. کارکنان در نوشته‌های خود توضیح داده‌اند که ساعت‌ها در جلسات غیرضروری شرکت می‌کنند، گزارش‌هایی می‌نویسند که هیچ‌کس آن‌ها را مطالعه نمی‌کند، زمان زیادی را صرف گفتگو درباره غذا، شبکه‌های اجتماعی یا استراحت می‌کنند و تنها بخش کوچکی از روز را واقعاً به انجام وظایف تخصصی اختصاص می‌دهند. به همین دلیل، فرهنگ «مویو» به وجود آمده است؛ فرهنگی که در آن کارکنان یاد گرفته‌اند چگونه در ظاهر بسیار مشغول به نظر برسند، در حالی که عملاً بهره‌وری چندانی ندارند. نویسنده این وضعیت را نتیجه مستقیم ساختارهای مدیریتی و اجبار به حضور طولانی‌مدت در محل کار می‌داند.

در ادامه، پایان‌نامه سومین تناقض یعنی «اینولوشن» را تحلیل می‌کند. در این وضعیت، همه کارکنان برای دستیابی به فرصت‌های محدود ارتقا، افزایش حقوق یا حفظ موقعیت شغلی، تلاش بیشتری انجام می‌دهند اما چون همه افراد همین رفتار را دارند، هیچ مزیت واقعی ایجاد نمی‌شود. در نتیجه استانداردهای کاری به طور مداوم افزایش پیدا می‌کند، فشار روانی بیشتر می‌شود و افراد مجبور می‌شوند زمان و انرژی بیشتری صرف رقابت کنند بدون آنکه کیفیت زندگی یا رضایت شغلی آنان بهبود یابد. نویسنده این وضعیت را نمونه‌ای از رقابت فرسایشی در اقتصاد مدرن می‌داند که در آن افزایش تلاش فردی الزاماً به افزایش ارزش یا رفاه منجر نمی‌شود.

بخش مهم دیگری از پژوهش به بررسی تحول صنعت اینترنت چین اختصاص یافته است. نویسنده توضیح می‌دهد که در سال‌های ابتدایی رشد اینترنت، شرکت‌های فناوری در محیطی رقابتی فعالیت می‌کردند و سرمایه‌گذاران خطرپذیر منابع مالی فراوانی در اختیار استارتاپ‌ها قرار می‌دادند. این شرایط موجب رشد سریع نوآوری، استخدام گسترده و توسعه محصولات جدید شد. اما به مرور زمان، بسیاری از بازارها در اختیار چند شرکت بزرگ قرار گرفت و انحصار پلتفرم‌ها شکل گرفت. در چنین شرایطی، سرعت رشد بازار کاهش یافت، فرصت‌های جدید کمتر شد و شرکت‌ها به جای توسعه بازارهای جدید، بیشتر بر کنترل هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری ظاهری و حفظ موقعیت انحصاری خود تمرکز کردند. این تغییرات مستقیماً بر شرایط کاری کارکنان نیز اثر گذاشت.

پایان‌نامه نشان می‌دهد که انحصار پلتفرم‌ها باعث افزایش لایه‌های مدیریتی، جلسات متعدد، گزارش‌نویسی‌های گسترده، ارزیابی‌های پیچیده و بروکراسی سازمانی شده است. در نتیجه بسیاری از کارکنان احساس می‌کنند به جای خلق نوآوری، بیشتر وقت خود را صرف انجام فعالیت‌هایی می‌کنند که ارزش واقعی برای شرکت یا جامعه ایجاد نمی‌کند. نویسنده این روند را «بی‌معنا شدن تدریجی کار فناوری» توصیف می‌کند و آن را یکی از پیامدهای طبیعی بلوغ و انحصاری شدن صنعت اینترنت می‌داند.

در بخش پایانی، نویسنده نتیجه می‌گیرد که درک اقتصاد دیجیتال تنها با بررسی فناوری یا مدل‌های کسب‌وکار امکان‌پذیر نیست و باید نقش نیروی انسانی نیز در مرکز تحلیل قرار گیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ساعات کاری طولانی، فشار برای دستیابی به شاخص‌های عملکرد، رقابت‌های فرسایشی و ساختارهای مدیریتی پیچیده، نه تنها بهره‌وری را افزایش نداده‌اند بلکه در بسیاری از موارد موجب اتلاف منابع انسانی، کاهش انگیزه کارکنان و گسترش فعالیت‌های غیرمولد شده‌اند. همچنین نشان داده می‌شود که بسیاری از کارکنان با وجود آگاهی از این شرایط، به دلیل وابستگی اقتصادی، امید به پیشرفت شغلی و رقابت شدید بازار کار، همچنان به مشارکت در همین ساختار ادامه می‌دهند.

به طور کلی، این پایان‌نامه تصویری انتقادی از صنعت فناوری چین ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که موفقیت اقتصادی شرکت‌های بزرگ اینترنتی تنها با اتکا به نوآوری و فناوری حاصل نشده، بلکه ساختارهای پیچیده مدیریت نیروی کار، فرهنگ سازمانی و روابط قدرت نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در آن داشته‌اند. این پژوهش ضمن ارائه تحلیلی عمیق از تجربه کارکنان فناوری، دیدگاه تازه‌ای درباره رابطه میان سرمایه، کار و پلتفرم‌های دیجیتال ارائه می‌کند و نشان می‌دهد که آینده اقتصاد دیجیتال را نمی‌توان بدون توجه به کیفیت کار و شرایط نیروی انسانی به درستی درک کرد.