در قلب منطقه بوستون، شهر کوچک سامرویل با جمعیتی حدود ۷۹ هزار نفر، در بیست سال اخیر صحنهٔ کشمکشی عمیق میان آرمانهای ترقیخواهانه و نیروی بیرحمانهٔ نئولیبرالیسم بوده است. این شهر که روزگاری محل زندگی طبقهٔ کارگر بود و جمعیتی مهاجر و رنگارنگ داشت، به تدریج به مقصدی جذاب برای سرمایهگذاران و توسعهدهندگان مسکن لوکس تبدیل شد. رشد بیوقفهٔ آسمانخراشها، فروش زمینهای عمومی به بخش خصوصی، و افزایش سرسامآور اجارهبها، چهرهٔ شهری را دگرگون کرده که ساکنان قدیمیاش دیگر آن را متعلق به خود نمیدانند. این پایاننامه با نگاهی انسانشناختی، روایت بیست سال توسعهٔ شهری را از زبان شهروندان، فعالان، و مقامات ارشد شهر روایت میکند و نشان میدهد که چگونه ارزشهای مترقی در برابر موج قدرتمند خصوصیسازی و سوداگری زمین رنگ میبازند.
اتفاق کلیدی این داستان، انتخاب «توسعهدهندهٔ اصلی» برای منطقهٔ یونیون اسکوئر در سال ۲۰۱۴ است. شورای مشورتی محلی، متشکل از بیست شهروند داوطلب، پس از ماهها جلسه، تحقیق، و حتی سفر به شهرهای مختلف، به این نتیجه رسید که شرکت «گردینگ ادلن» از پورتلند بهترین گزینه است. اما در جلسهای که در یک کافهتریای مدرسه برگزار شد، هیئت بازآفرینی شهر (سازمانی که اعضای آن همگی توسط شهردار منصوب میشوند و هیچیک منتخب مردم نیستند) این نظر را نادیده گرفت. یکی از اعضای هیئت صراحتاً گفت: «توصیههای شورای مشورتی، توصیههای من نیستند.» و در نهایت، با رأیی یکپارچه، شرکت US2 از شیکاگو به عنوان توسعهدهنده برگزیده شد. این انتخاب، که بعدها مشخص شد تحت تأثیر یک کینهٔ شخصی میان وکلای محلی بوده، سرآغاز زنجیرهای از قراردادها، تغییرات منطقهبندی، و وعدههای شکسته شد که مسیر محله را برای دههها تغییر داد.
نکتهٔ حائز اهمیت، نقش شهردار وقت، جو کورتاتونه، است که از ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۲ بر شهر حکومت کرد. او که خود در همین محله بزرگ شده بود، با ترکیبی هوشمندانه از سیاستهای نمادین ترقیخواهانه و عملگرایی محض، موفق شد هم محبوبیت مردمی را حفظ کند و هم زمینه را برای توسعهای گسترده فراهم آورد. از یک سو، پرچم «جان سیاهپوستان مهم است» بر فراز تالار شهر به اهتزاز درآمد، شهر به عنوان منطقهٔ امن برای مهاجران اعلام شد، دفتر ثبات مسکن راهاندازی گردید، و در دوران همهگیری، یکی از طولانیترین مهلتهای تخلیهٔ اجاره در کشور برقرار شد. اما از سوی دیگر، دفتر ارتباطات شهرداری بودجهاش را بیش از یک میلیون دلار افزایش داد تا بتواند چهرهٔ شهر را به شکلی مثبت به تصویر بکشد، و تیم او با سرعت هرچه تمامتر، زمینهای عمومی را از طریق حکم «تمدید شهری» (که اجازهٔ تملک اجباری ملکهای شخصی را برای پروژههای «احیای شهری» میدهد) به توسعهدهنده واگذار کرد و منطقهبندی را به سود او تغییر داد، تا جایی که یک آسمانخراش ۲۵ طبقه در میان خانههای سهطبقهٔ آجری قد علم کرد.
واکنش شهروندان به این تحولات، دوگانه و گاه متضاد بود. در بالای تپهٔ پراسپکت هیل، گروهی از مالکان خانههای سفیدپوست و عمدتاً مسن، که شغلهایی چون معماری و برنامهریزی شهری داشتند، بر مشارکت در جلسات رسمی، نوشتن یادداشتهای کارشناسی، و حفظ رابطهٔ حسنه با توسعهدهنده تأکید داشتند. در پایین تپه، اما، ائتلافی از مهاجران، جوانان، مستأجران، و سازمانهای عدالتخواه با نام «اتحاد یونیون» شکل گرفت که خواهان توافقنامهٔ منافع اجتماعی – قراردادی الزامآور میان توسعهدهنده و جامعه – بودند. این دو گروه، یکدیگر را به افراطگری یا سازشکاری بیش از حد متهم میکردند. اما پس از انتخابات سال ۲۰۱۷ که شورای شهر با هفت عضو هوادار مسکن ارزان و مخالف کمکهای مالی توسعهدهندگان شکل گرفت، قدرت به نفع گروه پایینتپهایها چرخید و شورای محلی یونیون اسکوئر با رأی مستقیم مردم شکل گرفت تا مذاکره با توسعهدهنده را رسمیت بخشد.
با این حال، پیروزی شهروندان محدود و شکننده بود. توافقنامهٔ منافع اجتماعی که در سال ۲۰۱۹ امضا شد، تعهداتی مانند استخدام کارگران محلی و اتحادیهای، و ایجاد فضای سبز را در بر داشت، اما توسعهدهنده به سرعت آن را نقض کرد. در سال ۲۰۲۳، کارگران معترض با تابلویی که روی آن خوکی با کلاه و سیگار نقاشی شده بود، جلوی ساختمان نیمهکاره تجمع کردند و فریاد زدند که US2 از پیمانکاران ایالت رودآیلند با دستمزد کمتر استفاده میکند. شورای محلی که بودجه و توان حقوقی لازم برای پیگیری قانونی را نداشت، عملاً درمانده بود. همزمان، شهرداری که خود شریکی دلسوز برای توسعهدهنده شده بود، در قراردادی دیگر با یک شرکت توسعه در منطقهٔ اسمبلی اسکوئر، درصد واحدهای مسکن ارزانقیمت را از ۲۰ درصد به ۶/۵ درصد کاهش داد و تنها با پرداختی ده میلیون دلاری به صندوق مسکن، این تخلف را توجیه کرد.
یکی از تلخترین قسمتهای این روایت، تناقض آشکار میان گفتار و رفتار نهادهای شهری است. در حالی که شهرداری از شفافیت و مشارکت مردمی سخن میگفت، نشستهای به اصطلاح مشارکتی با کاغذهای یادداشت چسبنده و ماژیک، صرفاً نمایشی بود برای فروکش کردن خشم مردم، در حالی که نقشههای اصلی توسعه از پیش تعیین شده بود. شرکت US2 نیز با استخدام شرکت لابیگری «نووس گروپ»، از شگردهای «جنبشهای مردمینما» استفاده کرد تا خود را به عنوان یک نهاد دلسوز و محلی جا بزند. یک فعال محلی به یاد میآورد که وقتی لابیگر شرکت در جلسهٔ مردمی حاضر شد، برخی از اعضا فریاد زدند «از اینجا برو بیرون،» اما او اصرار داشت که حق حضور دارد. این رویکرد که در ادبیات دانشگاهی با عنوان «نئولیبرالیسم مترقی» شناخته میشود، به گفتهٔ برخی پژوهشگران، «آرمانهای ناقص رهاییبخش» را با «اشکال کشندهٔ مالیسازی» میآمیزد تا پروژهٔ سودآوری را با هالهای از اخلاقیات بیاراید.
نتیجهٔ نهایی این فرآیند، شهری است با دو چهرهٔ کاملاً متضاد: از یک سو، خیابانهایی سنگفرش و جدید در اطراف ایستگاه قطار و آسمانخراش صورتیرنگ ۲۵ طبقه (که اهالی آن را «ساختمان بیکن» مینامند)، و از سوی دیگر، جادههای چالهچاله و پیادهروهای شکسته در چند قدمی آنجا. در سال ۲۰۲۳، همین پیشرفتهای خصوصی باعث شد که مؤسسهٔ اعتبارسنجی S&P بالاترین رتبهٔ اعتباری (AAA) را به سامرویل اعطا کند، که به معنای وامهای کمبهره برای پروژههای بعدی است. اما این موفقیت مالی برای سرمایهگذاران، با فشار فزاینده بر مستأجران و کسبوکارهای کوچک همراه بود؛ به طوری که یک عضو شورای شهر گفت: «شهر به جای خدمت به مردم، به فکر سرمایهگذاران بیرونی است.» یک آپارتمان یکخوابه در ساختمان جدید ماهانه ۲۸۹۰ دلار اجاره دارد، در حالی که بسیاری از ساکنان قدیمی با افزایش ۵۰۰ دلاری اجاره در ماه مواجه شدهاند و ناچار به ترک شهر میشوند.
در نهایت، ماجرای یونیون اسکوئر تنها یک نمونهٔ محلی از یک پدیدهٔ جهانی است. شهرها در نظام سرمایهداری معاصر، ناگزیر از رقابت برای جذب سرمایهگذارند و این رقابت، آنها را به سمت واگذاری داراییهای عمومی و چشمپوشی از نیازهای ساکنان کمدرآمد سوق میدهد. با وجود پیروزیهای کوچکی مانند انتخاب اعضای هوادار مسکن ارزان در شورای شهر و امضای توافقنامهٔ منافع اجتماعی، ساختار قدرت به گونهای طراحی شده که عملاً تغییرات بنیادین را ناممکن میسازد. این پژوهش نشان میدهد که تا زمانی که شهرها در بند رتبههای اعتباری و منافع توسعهدهندگان خصوصی باقی بمانند، عدالت شهری تنها یک آرزوی دستنیافتنی خواهد بود. شاید تنها راه تغییر، نه از طریق جلسات مشارکتی نمایشی، بلکه از طریق اقدام مستقیم و سازماندهی مردمی باشد؛ همانگونه که یک فعال محلی گفت: «تنها نفوذ واقعی مردم، از طریق اقدام مستقیم بر هیئت بازآفرینی و شهردار است. هر چیزی کمتر از آن، تنها رقصی در سایه است.»
| مقدمه | ۶ |
| روشها و دادهها | ۷ |
| پیشدرآمد | ۸ |
| فصل ۱: سامرویل، ماساچوست | ۹ |
| نظام شهردار قدرتمند | ۱۱ |
| بازآفرینی شهری: شهر به مثابه توسعهدهنده | ۱۴ |
| فصل ۲: فراخوان اقدام | ۱۶ |
| «چه کسی به تو اجازهٔ این کار را داد؟» | ۱۷ |
| انتخاب توسعهدهندهٔ اصلی | ۱۹ |
| برگهای چسبناک و تبلیغات | ۲۵ |
| «در اتحاد نیروست» | ۲۸ |
| فصل ۳: قراردادها، مقررات محلی، جوایز | ۳۳ |
| فصل ۴: فروپاشی | ۳۷ |
| ورود به منطقهٔ قرمز | ۴۰ |
| تغییر قوانین قرارداد | ۴۲ |
| ناامیدیها | ۴۳ |
| پاداشها | ۴۹ |
| بحث | ۵۰ |
| منابع | ۵۵ |
سامرویل؛ شهری که آرمانهایش را به حراج گذاشت
تا سال ۲۰۲۳، شهر سامرویل در ماساچوست توانست بالاترین رتبهٔ اعتباری ممکن را از مؤسسهٔ اساندپی جهانی کسب کند. اما این پیروزی شیرین برای سرمایهگذاران، برای ساکنان عادی چه معنایی داشت؟ اجارهبهای نجومی، خیابانهای فرسوده، و مهاجرتی اجباری که شهر را از هویت قدیمیاش تهی میکند. داستان یونیون اسکوئر، روایتی است از شهری که میان عدالت و سود، دومی را برگزید.
🔹 راز موفقیت مالی شهر در گرو توسعهٔ خصوصی
انتخاب شرکت US2 از شیکاگو به عنوان توسعهدهندهٔ اصلی در سال ۲۰۱۴، نقطهٔ عطفی بود که مسیر شهر را برای همیشه تغییر داد. هیئت بازآفرینی شهر که همهٔ اعضای آن توسط شهردار منصوب شدهبودند، نظر شورای مشورتی مردم را نادیده گرفت و با رأیی یکپارچه، شرکتی خارجی را برگزید که بعدها مشخص شد وعدههایش را یکی پس از دیگری زیر پا میگذارد.
نقل قول از یکی از اعضای هیئت بازآفرینی: «توصیههای شورای مشورتی، توصیههای من نیستند.» این جمله، نشاندهندهٔ فاصلهٔ عمیق میان ارادهٔ مردم و تصمیمات نهادهای قدرت است.
🔹 شهردار قدرتمند؛ از پرچم عدالت تا واگذاری زمینهای عمومی
شهردار وقت، جو کورتاتونه، چهرهای دوگانه داشت: از یک سو، پرچم «جان سیاهپوستان مهم است» را بر فراز تالار شهر به اهتزاز درآورد و شهر را منطقهٔ امن مهاجران اعلام کرد. از سوی دیگر، با سرعتی بیسابقه، زمینهای عمومی را از طریق حکم «تمدید شهری» (که اجازهٔ تملک اجباری ملکهای شخصی را میدهد) در اختیار توسعهدهنده قرار داد و منطقهبندی را به سود او تغییر داد، تا جایی که آسمانخراشی ۲۵ طبقه در میان خانههای سهطبقهٔ آجری قد علم کرد.
🔹 دو چهرهٔ یک محله؛ جدال بالای تپه و پایین تپه
واکنش مردم به این تحولات، جامعه را به دو گروه تقسیم کرد: در بالای تپه، مالکان خانههای سفیدپوست و مسن، بر مشارکت رسمی و مذاکرهٔ محترمانه تأکید داشتند. در پایین تپه، ائتلافی از مهاجران، جوانان، و مستأجران با نام «اتحاد یونیون» خواهان توافقنامهٔ منافع اجتماعی بودند – قراردادی که تعهدات توسعهدهنده را به طور قانونی الزامآور کند. پس از ماهها کشمکش و تشکیل شورای محلی منتخب، این توافقنامه به امضا رسید، اما وقتی توسعهدهنده تعهدات خود را نقض کرد، شورای محلی که بودجه و توان حقوقی نداشت، عملاً درمانده بود.
🔹 وقتی کاغذهای چسبناک جای تصمیمگیری را میگیرند
نشستهای به اصطلاح مشارکتی، فقط نمایشی بود برای فروکش کردن خشم مردم. فعالان محلی به یاد میآورند که ماهها دربارهٔ آیندهٔ محله نظر دادند، اما در نهایت با طرحی روبهرو شدند که دقیقاً برعکس خواستههایشان بود. یک فعال گفت: «ما را به جلسات دعوت کردند، کاغذهای چسبناک به ما دادند تا رویشان بنویسیم چه میخواهیم، بعد همان نقشهٔ قبلی را با تغییر دو اینچی عرض خیابان به ما تحویل دادند و گفتند نظر شما را اعمال کردیم!»
🔹 رتبهٔ اعتباری AAA و شهر فرسوده
در سال ۲۰۲۳، همین توسعههای خصوصی باعث شد سامرویل بالاترین رتبهٔ اعتباری را کسب کند، اما این موفقیت برای ساکنان عادی چه معنایی داشت؟ یک عضو شورای شهر میگوید: «توجه همه به ساختمانهای جدید و خیابانهای سنگفرش اطراف ایستگاه قطار معطوف است، اما در چند قدمی آنجا، پیادهروها شکسته و جادهها چالهچاله است. این پیام روشنی است که شهر برای مردم آینده ساخته میشود، نه برای کسانی که اکنون اینجا زندگی میکنند.»
🔹 درسی برای همهٔ شهرها
ماجرای یونیون اسکوئر، فقط یک داستان محلی نیست؛ نمونهای از پدیدهای جهانی است که در آن شهرها برای جذب سرمایهگذار، ناگزیر به واگذاری داراییهای عمومی و چشمپوشی از نیازهای ساکنان کمدرآمد میشوند. تا زمانی که رتبهٔ اعتباری و منافع توسعهدهندگان، اولویت اول مدیران شهری باشد، عدالت اجتماعی تنها یک آرزوی دستنیافتنی باقی خواهد ماند. شاید تنها راه تغییر، همانگونه که یک فعال محلی گفت، «اقدام مستقیم» باشد، نه رقص در سایهٔ نشستهای نمایشی.